De oorzaak van de schoolproblemen bij etnisch-culturele kinderen en jongeren wordt nu vaak gelegd bij hun anderstaligheid. Het lijkt een logische reflex om dat te denken. En Nederlandse taalvaardigheid ís ook van groot belang voor de slaagkansen in het onderwijs en later op de arbeidsmarkt. Toch bevat de redenering een valkuil. Die insinueert immers impliciet dat al deze kinderen – of ze nu Russische, Ghanese, Braziliaanse of Chinese roots hebben – van nature weinig aanleg hebben om een andere taal aan te leren. Vlamingen die in pakweg Frankrijk of de Verenigde Staten naar school gaan en thuis Nederlands spreken over dezelfde kam scheren, zou waarschijnlijk bitse reacties opwekken.

De focus van debat moet dan ook niet een tegenstelling tussen Nederlands en andere talen zijn. De échte uitdaging voor kinderen, ouders en scholen is te komen tot een goede, liefst perfecte meertaligheid: Nederlands én de moedertaal. De voordelen voor de samenleving liggen voor de hand: in een economie die steeds meer internationaliseert, is meertaligheid van arbeidskrachten een belangrijke troef. Aandacht voor moedertalen in de klas biedt ook voordelen voor Nederlandstalige leerlingen. Door hen al vroeg in contact te brengen met andere talen, wordt hun taalgevoel aangescherpt.

Voor de kinderen – en volwassenen - in kwestie is meertaligheid een voordeel. Kennis van het Nederlands is noodzakelijk voor een actieve deelname aan de samenleving. Nederlandstaligheid is trouwens zelf gediend met een goede kennis van de moedertaal: studies tonen aan dat jongeren die hun moedertaal goed beheersen ook het Nederlands sneller machtig zijn. Mensen die reeds vroeg meerdere talen hanteren, hebben het later ook gemakkelijker om nog andere talen te leren.

In de identiteitsontwikkeling is de moedertaal voor velen een essentiële bouwsteen. Taal is immers veel meer dan louter een communicatie-instrument: het is bij uitstek een drager van culturele bagage. Kinderliedjes, grapjes, zegswijzen: probeer ze maar eens te vertalen zonder minstens een deel van de betekenis te verliezen. Kennis van de herkomsttaal is ook vaak onontbeerlijk voor een vlotte communicatie met familie in het land van herkomst en daarmee opnieuw belangrijk in iemands identiteitsontwikkeling. Bij uitbreiding is kennis van die taal vaak een noodzaak om, als men dit wenst, op zoek te gaan naar zijn of haar ‘roots’.

Bovendien biedt een herwaardering van de moedertaal ontegensprekelijk voordelen voor een geslaagde opvoeding. In gezinnen waar de gemeenschappelijke taal soms letterlijk wegvalt, is het moeilijk voor ouders om het gezag over hun kroost te bewaren. Het stimuleren van de moedertaal kan kortom criticasters van ‘probleemjongeren’ lik op stuk geven.

Om al deze redenen pleit het Minderhedenforum voor een herwaardering van de moedertaal. Het minimum minimorum is dat ouders niet meer scheef worden aangekeken als ze op straat, thuis of op school met hun kinderen de moedertaal gebruiken. Er zijn nog steeds scholen die menen dat ze ouders moeten aansporen om de kinderen enkel in het Nederlands op te voeden, zelfs als die ouders het Nederlands zelf maar beperkt machtig zijn. Ze zetten daarbij ongewild een hypotheek op de Nederlandse taalverwerving en identiteitsontwikkeling van kinderen en op de opvoedingssituatie in het gezin.

Een positieve benadering gaat uit van de erkenning van moedertalen, zonder daarbij het Nederlands in de verdrukking te brengen. Dat kan op verschillende manieren. In de kleuterklas kunnen de kinderen occasioneel in contact gebracht worden met liedjes en versjes in een andere taal, bij voorkeur talen die in de klas aanwezig zijn. Meteen staan kleuters die anders vaak enkel vanuit hun vermeende tekorten worden benaderd eens in het zonnetje,.

Ook het concept van ‘peer teaching’ kan als educatief middel een meerwaarde bieden. Hierbij leggen leerlingen onderling iets aan elkaar uit in de moedertaal. Ten slotte is er de mogelijkheid om optionele taallessen (bv. Spaans, Russisch, Arabisch) te organiseren die voor alle leerlingen open staan. Het kan een keuzevak in het secundair onderwijs zijn of een les moedertaal op school op woensdagnamiddag. Het hoeft niet alles of niets te zijn: elke school kan op zoek gaan naar formules die voor haar leerlingen en ouders een meerwaarde bieden.

Maar daarvoor moeten ze wel het taboe loslaten dat nu nog vaak op moedertalen rust. Taal ligt om historische redenen bijzonder gevoelig in Vlaanderen. Laat dit een rationele benadering niet in de weg staan. Wil Vlaanderen de toekomst slagvaardig tegemoet kunnen treden, dan moeten we de kaart van de moedertaal durven trekken. Respecteer dus de moedertaal van de leerlingen en gebruik haar als meerwaarde in de lessen. Scholen die intensief werken rond de erkenning van moedertalen, verdienen hiervoor een kwaliteitsvolle ondersteuning. Gecombineerd met buitenschoolse activiteiten van etnisch-culturele verenigingen in het Nederlands en andere talen, kan het onderwijs zo bijdragen aan de wensen van ouders, jongeren én de arbeidsmarkt om meertaligheid te stimuleren.

Sanghmitra Bhutani, stafmedewerker onderwijs

Naima Charkaoui, directeur Minderhedenforum