Medio november 2010 verraste de VRT vriend en vijand. De omroep voerde toen streefcijfers in voor vrouwen en etnisch-culturele minderheden op het scherm. Voortaan moest 20 % van de schermgezichten op Canvas etnisch divers zijn. Eén streefde naar 12 % en Ketnet ging voor 6 %.

Eerder al, in 2009, had de Reyerslaan streefcijfers vooropgesteld voor personeel. Tegen eind 2011 moest 2,5 % van het personeel etnisch divers zijn. Het ziet er naar uit dat dit doel niet zal bereikt worden.

Uit het onderzoek van Sofie Verkest, studente Master Journalistiek aan de Erasmushogeschool Brussel, zal de VRT het ook nog knap lastig krijgen om de schermstreefcijfers te behalen. Na analyse van 60 7-uur journaals van november en december 2010 stelde ze vast dat de schermaanwezigheid van etnisch diverse personen onveranderd bleef.

Toch tekent Verkest wel degelijk vooruitgang op, en wel op kwalitatief vlak. Hoewel het aantal items dat etnisch diverse actoren opvoert, niet steeg, leek de VRT meer belang te hechten aan die items. Uit haar onderzoek bleek immers dat die items in december dubbel zo lang zijn als in november. Van 3 minuten en 7 seconden in november, ging het naar 6 minuten en 10 seconden in december. Bovendien ging 29 % van de hoofdpunten in november op één of andere manier over diversiteit. In december was dat 41,90 %. Een verklaring geeft Verkest niet. Mogelijk speelt de zoveelste asielcrisis die eind vorig jaar plaats vond, een rol.

De meest opvallende kwalitatieve vooruitgang is dat het Journaal etnisch diverse groepen meer aan het woord liet in berichten die een gerelateerd thema behandelen. Vroeger onderzoek toonde aan dat veelal over maar zelden met minderheden wordt gesproken. Dat lijkt in de onderzochte periode te verbeteren. Spreken minderheden in november nog in 31,30 % van de gevallen zelf in items die diversiteit behandelen, dan is dat in december al in de helft van die items.

Verkest keek ook naar de rollen die deze sprekende actoren opnemen en ziet ruimte voor verbetering. Zo worden etnisch-culturele minderheden nog steeds te weinig geïnterviewd in functie van hun beroep. In december was dat slechts in 4,60 % van alle diversiteit gerelateerde items het geval. Amper een stijging tegenover de maand ervoor, aldus Verkest. Ook experts van etnische origine opvoeren, blijft een oud zeer. In november vond Verkest die terug in 3,20 % van de diversiteit gerelateerde thema’s, in december in … geen enkel.

Wel voerde het Journaal etnisch-culturele minderheden in december meer op in alledaagse situaties, waardoor de verschillen met de meerderheidsgroep vervagen. Deze trend valt vooral op in de categorie human interest. In 3,70 % van alle human interest items uit november zat een diverse actor. In december werd dat 15 %.  

Bijzonder is dat Verkests conclusies eerder onderzoek tegenspreken. Zo kon Verkest tijdens de onderzochte maanden niet terugvinden dat etnische minderheden in het nieuws vooral gerelateerd worden aan misdaad. Ook dat etnische minderheden steevast in verband worden gebracht met religie, spreken haar bevindingen tegen.

Wat Verkests analyse dan wel weer gemeen heeft met eerder onderzoek, is dat diversiteit in het nieuws veelal verzorgd wordt door diverse politici. Dat is eenvoudig te verklaren. Politici zijn nu eenmaal dominant aanwezig in de berichtgeving en de politiek is een terrein dat het afgelopen decennium wat verkleurde.

Wat nu te concluderen uit het onderzoek van Verkest? Volgens het Minderhedenforum, dat dit onderzoek via de wetenschapswinkel bestelde, blijkt uit het onderzoek dat de VRT wel degelijk inspanningen levert om de eigen streefcijfers te behalen. Ook ons was al opgevallen dat het Journaal en Terzake meer etnisch diverse actoren opvoeren. Uiteraard zijn deze observaties nog heel pril en hebben ze louter betrekking op de eerste weken na het invoeren van de streefcijfers.

Toch moet de VRT - en moeten bij uitbreiding alle mediamakers - het cijferfetisjisme overstijgen. Want, belangrijker dan het behalen van louter cijfermatige doelen, is het reflectieproces dat een redactie doormaakt bij het streven naar die doelen. Dat de invoering van streefcijfers leidt tot een prille kwaliteitsverbetering van de beeldvorming, is dan ook goed nieuws.

De echte doelstelling is immers niet het behalen van een of ander percentage. De echte doelstelling gaat over identificatie. Etnisch-culturele minderheden willen zich kunnen identificeren met het media-aanbod en met het gepresenteerde nieuws. De wereld van het ‘nieuws’ moet zo goed mogelijk lijken op de echte wereld. En daar is diversiteit oneindig veel gelaagder en complexer dan media, met hun voorliefde voor overzichtelijke pro/contra schema’s en eenduidige standpunten, graag laten uitschijnen.

Daarom is het belangrijk dat etnisch-culturele minderheden in het nieuws aanwezig zijn in zoveel mogelijke rollen met zoveel mogelijk visies. Nu blijft ‘nieuws’ nog al te dikwijls steken in archetypische schema’s en domineren visies van de (niet-allochtone) meerderheid op minderheidsthema’s. In een recent boek noemde Minderhedenforummedewerker Katleen De Ridder dit de achillespees van ‘De Witte Media’. Daar wat aan doen, is de echte uitdaging.

Uit de volgende beheersovereenkomst voor de VRT (2012 - 2016) blijkt alvast dat de VRT deze uitdaging opneemt. De ambitieuze streefcijfers uit november vorig jaar, zijn echter verdwenen. Een realistische 5% kwam in de plaats: de VRT streeft met andere woorden naar 5% etnisch-culturele minderheden in het zelf geproduceerde aanbod, uitgezonderd aankoop dus. Het Minderhedenforum kijkt alvast uit naar de interculturele schermresultaten die dit beleid zal opleveren.