Mediamakers en mediawatchers hadden de grootste moeite om elkaars standpunt te begrijpen. Slechts heel af en toe leek deze impasse te worden doorbroken.

Het minste wat je van ‘De weg naar Mekka’ (Telesaurus) kan zeggen, is dat het velen heeft beroerd. Bejubeld door de ene, denk maar aan de vele lovende perskritieken, verguisd door de andere, zoals te lezen op tal van blogs.

In ‘De weg naar Mekka’ zou reporter Jan Leyers de achterkant van de moslimtong laten zien. Zijn omzwervingen gingen van de Maghreb tot in het Midden-Oosten, om te stranden enkele tientallen kilometers voor de poorten van Mekka waar immers enkel moslims binnenmogen.

Een ambitieus project dat veel kritiek oogstte. Naima Charkaoui, coördinator van het Minderhedenforum, stak van wal. “Volgens de Clash of Civilisations zijn de islam en het westen niet verzoenbaar. Zeggen dat je op zoek gaat naar de Clash, betekent dat je meegaat in die stelling.” Ook Ico Maly van KifKif Mediawatch deelt die mening: “De Clash deelt de wereld op in twee groepen en koppelt allerlei waarden aan die groepen. Als je wil onderzoeken of die logica klopt, moet je niet uitgaan van de 'Clash' maar dan moet je net buiten die logica gaan staan.”

Jan Leyers beweert echt bij hoog en bij laag dat het niet zijn intentie was om welke stelling dan ook te bewijzen. “Anderen kennen mijn intenties blijkbaar beter dan ikzelf”, klonk het verontwaardigd. “Ik ben gewoon zeer nieuwsgierig naar de islamitische wereld en naar de religieuze mens. Jullie rekenen het programma af op wat het niet is. Ik wilde geen freakshow, maar zowel de man in de straat als het hoofd van de Moslimbroeders aan het woord laten.”Ook eindredacteur Dirk Tieleman deelt de kritiek niet. “Het is net de verdienste van het programma dat het niet naar de brandhaarden gaat, niet naar Irak of Afghanistan. Het programma deformeert net niet want het beeld is niet vertekend door conflict of extremisme. Het overstijgt de waan van de dag.” Ook benadrukt hij de diversiteit van de reeks.

Iets waar zowel de mediawatchers als islamexpert Sami Zemni hem in bijtreden. Zemni: “De reeks toont effectief een deel van de Arabische wereld. Sommige fragmenten zijn heel waarheidsgetrouw.” Een dergelijk fragment is volgens Zemni gefilmd bij het wachten op de boot naar Jordanië. De camera filmt clandestien burgers die letterlijk een trap onder hun achterste krijgen van de politie. Zemni: “Het vat de tragiek van de Arabische wereld goed samen, waarin burgers een problematische verhouding hebben met de overheid die hen reduceert tot sujetten.”

Charkaoui merkt op dat de diversiteit in de reeks wordt teniet gedaan door de uitlatingen van Leyers in de Vlaamse pers na zijn terugkeer. Waarom concluderen dat de kloof groter is dan gedacht, als je ook tegenstemmen ziet in de reeks? Zo koos Leyers zelf een fragment opgenomen in de universiteitsbibliotheek van Fez, waarbij de bibliothecaris stelt dat alle wetenschap in de koran staat. “Maar wat had je anders verwacht in een bibliotheek van de Shariahfaculteit?”, pareert Zemni? Overigens, de botsing tussen islam en wetenschap is niet absoluut. Maly merkt terecht op dat het beste voorbeeld in de reeks zelf zit. Het Royn Institute in Damascus heeft een goede reputatie op het vlak van genetica. Volgens de geïnterviewde wetenschapper net “omdat de Koran aanzet tot hard werken voor het wetenschappelijk onderzoek”.

Veel kritiek hadden de mediawatchers ook voor de thema’s die Leyers aansneed in de reeks. Zemni: “Het zijn de typische fetisjthema’s ingegeven door een westerse kijk op islam”. Ook Charkaoui vond het niet nodig om Nadia Yassine, fundamentaliste en voorvechtster van vrouwenrechten in Marokko, vast te pinnen op polygamie. “Een non-issue”, aldus Zemni. “Nul komma twee procent van de huwelijken in Marokko is polygaam”.

Moderator Guy Poppe vraagt zich af of de bespiegelingen die Leyers spontaan gaf voor de camera, niet met wat meer omzichtigheid en afstand gepaard konden gaan. Volgens Charkaoui terecht want “veel niet-moslims, voor wie de reeks bedoeld was, zullen de conclusies van Leyers overnemen”. Onzin, aldus Leyers. Hij ziet nu eenmaal veel tekenen van kloof tussen het westen en de islam. Ook het feit dat Sarkozy in Saoedi-Arabië niet met zijn nieuwe geliefde mag komen aanzetten omdat ze niet getrouwd zijn, getuigt volgens hem toch van een gebrek aan common ground.

Maar dit is geen debat over de diepte van de kloof tussen westen en islam, maar wel over de negatieve impact van dergelijke programma’s op de beeldvorming van moslims in het westen. Volgens Leyers en Tieleman is die bezorgdheid overtrokken. “Jullie lijken het ministerie van informatie wel”, klinkt het op een gegeven moment.

Maly heeft de socio-economische of politieke dimensie gemist in de hele reeks. En als de gesprekspartners het aanbrengen, gaat Leyers er niet op in of pareert hij de uitspraken met eigen accenten. Zemni is het daarmee eens: “De culturalistische invalshoek was dominant”. Maar hij nuanceert ook: “Er zaten wel degelijk politieke fragmenten in zoals bijvoorbeeld de man aan de Rode Zee die zijn frustratie uitspreekt over onderdanigheid van de Arabische overheden jegens Israël en de Verenigde Staten”.

Mediamakers noch mediawatchers geraakten er uit die avond. Leyers ontmoette in de islamitische wereld veel angst voor de vrijheid. Charkaoui wijst echter op de vele stemmen in de reeks die verlangen naar vrijheid. “Dan is men er toch niet zo bang voor?”

Katleen De Ridder