Jan Leyers zou onze gids worden doorheen ‚moslimlanden’. Hij zou de achterkant van de moslimtong beluisteren. Onbevangen, zonder conclusies op te dringen, zou Leyers naar eigen zeggen, nagaan wat er nu aan is van die fameuze ‚clash of civilisations‘.

Ondanks deze nobele intenties, was de vooraankondiging rond het programma allerminst onbevangen. Het leek al vast te staan dat die ‘clash’ er is, alleen blijft de vraag overeind hoe erg die zich manifesteert. Dat is wellicht ook de reden waarom het programma zo aanslaat. Het gaat uit van de welbekende opvattingen over islam en het westen: er is een clash aan de gang tussen het agressieve islamitische fundamentalisme en de liberale westerse democratie. Consensus tussen west en islam is onmogelijk omwille van de gekende drempels zoals scheiding kerk en staat, gelijkheid man en vrouw en vrijheid van meningsuiting.

Dergelijke conclusies komen niet alleen voor in de serie of het boek, maar ook in de Vlaamse pers die Jan Leyers uitvoerig interviewt na zijn terugkeer. In die interviews vertelt hij steevast dat de kloof tussen het westen en de islam nog groter is dan gedacht.

Het meest laakbaar is de conclusie – die regelmatig terugkomt in de interviews – dat een Europese islam nog niet direct voor morgen is. Maar hoe kan hij dit weten? Leyers is naar de Maghreb gegaan en naar het Midden-Oosten. Het gaat niet zomaar op om de realiteit daar door te trekken naar de islam in Europa.

Leyers wierp zich even zelfs op als expert ‘islam in Vlaanderen’, aangemoedigd door de Vlaamse pers. Dit is absurd en niet onschuldig. De gebeurtenissen in het buitenland stralen sowieso negatief af op de Vlaamse moslims die naarstig op zoek zijn naar een modus vivendi om hier hun leven uit te bouwen. Zij staan al in de hoek waar de meeste klappen vallen. Een negatief imago achtervolgt hen. Zij kunnen dit soort onterechte bezoedeling van hun imago missen als kiespijn.

Doorheen de hele reeks is de islam als verklaringsmodel dominant. Zo bezoekt Leyers in Marokko een tehuis voor alleenstaande moeders. Die zitten overal ter wereld in een benarde positie, erkent hij. Maar in Casablanca blijkt dit enkel en alleen te wijten aan de islam waar de arme vrouwen slachtoffer van zijn. Het zijn wellicht slachtoffers van mannen, eerder dan van de islam. Die mannen zoeken zoals elders de argumenten die aanslaan om vrouwen  om de tuin te leiden. In het Marokkaanse kader maken ze daarbij gebruik van het aanwezige kader van islam. Dat is al een heel andere uitleg. Een uitleg die niet bij Leyers opkomt. Het hele programma doet trouwens vragen rijzen over de research die aan het programma vooraf is gegaan. Waren daar moslims bij betrokken? Van welke voorkennis vertrok men? Hoe gebeurde de selectie van de getuigen?

Gedurende 4 maanden in de Maghreb en het Midden-Oosten slaagt Leyers er niet in zijn westerse vooroordelen van zich af te schudden en empathisch te luisteren naar de vele mensen die hij ontmoet. Hij negeert daarmee ook de verdiensten van de reeks. De meerstemmigheid, de diversiteit van islamitische strekkingen en de vele tegenstemmen die hij tegenkomt, veegt hij onder de mat door rigoureus vast te houden aan die ene conclusie. Dat is een gemiste kans. Het is eerder uitzonderlijk dat reporters de waan van de dag overstijgen om zich aan dergelijke maatschappelijke vraagstukken te wijden. Leyers doet het wel en dan nog over een moeilijk en gevoelig onderwerp als islam. Spijtig genoeg levert zijn moedige zoektocht weinig inzichten op.

Katleen De Ridder, TrefMedia, Minderhedenforum